DEHB Nedir?

Dikkat Eksikliği mi, Beynin Farklı Çalışma Biçimi mi?

DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu), uzun yıllardır çoğunlukla “dikkatini verememe”, “yerinde duramama” ya da “odaklanamama” gibi tanımlarla anlatılıyor. Ancak son yıllarda yapılan nörobilim ve psikoloji araştırmaları, DEHB’nin yalnızca bir “eksiklik” ya da “bozukluk” olarak ele alınmasının oldukça yüzeysel olduğunu gösteriyor.

Peki DEHB gerçekten bir dikkat eksikliği mi? Yoksa beynin dünyayı algılama ve işleme biçiminin farklı olması mı?

Bu yazıda DEHB’yi etiketlerden, önyargılardan ve tek boyutlu açıklamalardan çıkarıp; bilimsel, insani ve bütüncül bir çerçevede ele alacağız. DEHB Nedir?

DEHB Nedir? Klasik Tanımın Ötesine Bakmak

Tıbbi tanı sistemlerine göre DEHB;

• Dikkatsizlik,

• Hiperaktivite

• Dürtüsellik

belirtilerinin çocukluk döneminde başlayıp yaşamın farklı alanlarında işlevselliği etkilemesiyle tanımlanan nörogelişimsel bir durumdur.

Ancak bu tanım, DEHB’li bireylerin yaşantısını açıklamakta çoğu zaman yetersiz kalır. Çünkü DEHB yalnızca “yapamamaklar” üzerinden anlatıldığında, beynin nasıl çalıştığı gözden kaçar.

Aslında DEHB, beynin dikkat, motivasyon, zaman algısı ve ödül sistemlerini yöneten ağlarının farklı bir şekilde organize olmasıyla ilgilidir.

DEHB’de Gerçekten “Dikkat Eksikliği” mi Var?

Bu noktada önemli bir gerçeğin altını çizmek gerekir:

DEHB’de sorun dikkatin varlığı değil, dikkat kontrolüdür.

Birçok DEHB’li birey şunu deneyimler:

• İlgi çekmeyen bir işe odaklanmak neredeyse imkânsızken

• İlgi duyulan bir konuya saatlerce, hatta çevreyle bağlantıyı koparacak kadar yoğun odaklanabilir

Bu duruma hiperfokus denir.

Yani DEHB’li beyin:

• Dikkatsiz değil

• Seçici ve motivasyon temelli çalışan bir dikkat sistemine sahiptir

Sorun, dikkatin “istenildiği zaman” ve “istenilen yere” yönlendirilememesidir.

Beyinde Neler Oluyor? Dopaminin Rolü

DEHB’yi anlamanın anahtarlarından biri dopamin adlı nörotransmitterdir.

Dopamin;

• Motivasyon

• Ödül algısı

• Haz

• Odaklanma

• Hedefe yönelik davranış

gibi süreçlerde kritik rol oynar.

Araştırmalar, DEHB’li bireylerde dopamin sisteminin:

• Daha düşük aktivite gösterdiğini

• Ödül beklentisine farklı tepki verdiğini

• “Sonra” yerine “şimdi”ye daha duyarlı çalıştığını

gösteriyor.

Bu nedenle:

• Uzun vadeli hedefler motive edici gelmez

• Tekrarlayan, sıkıcı işler zihni hızla yorar

• Anlık geri bildirim ve ödül, odaklanmayı ciddi şekilde artırır

Bu bir karakter zayıflığı değil, nörobiyolojik bir farklılıktır.

DEHB Bir Hastalık mı, Farklılık mı?

Bu soru oldukça kritik.

DEHB;

• Beynin yapısal ve işlevsel farklılıklarını içerir

• Genetik temeli güçlüdür

• Kültürden ve yetiştirilme tarzından bağımsız olarak görülür

Bu yönüyle DEHB bir “uydurma” ya da “modern çağ problemi” değildir.

Ancak onu sadece “bozukluk” olarak etiketlemek de eksiktir.

Çünkü DEHB’li bireylerde sıklıkla görülen bazı özellikler şunlardır:

• Yaratıcılık

• Hızlı düşünme

• Yüksek sezgi

• Kriz anlarında pratik çözümler

• Alışılmışın dışında bağlantılar kurabilme

Sorun genellikle bireyin kendisi değil, onu tek tip performansa zorlayan sistemlerdir.

Okul ve Toplum DEHB’li Beyne Uygun mu?

Geleneksel eğitim ve çalışma sistemleri;

• Uzun süre sabit oturmayı

• Tek bir işe kesintisiz odaklanmayı

• İçsel motivasyondan bağımsız performansı

ödüllendirir.

Oysa DEHB’li beyin:

• Hareketle öğrenir

• Duygusal bağ kurduğu konularda parlayabilir

• Baskı altında değil, anlam bulduğunda performans gösterir

Bu uyumsuzluk, zamanla DEHB’li bireylerde:

• Özgüven sorunlarına

• “Ben tembelim” inancına

• Erteleme döngülerine

• Kaygı ve depresyona

zemin hazırlayabilir.

DEHB’yi Yeniden Çerçevelemek

DEHB’yi anlamanın belki de en sağlıklı yolu şu soruyu sormaktır:

“Bu beyin nasıl çalışıyor ve bu çalışma biçimiyle nasıl uyumlu birhayat kurulabilir?”

DEHB’yi:

• Yok edilmesi gereken bir sorun değil

• Yönetilmesi ve anlaşılması gereken bir farklılık

olarak ele almak; bireyin hem kendisiyle ilişkisini hem de yaşam kalitesini kökten değiştirebilir.

Eksiklikten Çok, Farklılık

DEHB;

• Dikkat eksikliği değildir

• İrade zayıflığı değildir

• Disiplinsizlik değildir

DEHB, dopamin temelli çalışan, ilgi ve anlam arayan, hızlı ama dağınık bir zihin mimarisidir.

Bu mimari doğru destek, doğru çevre ve doğru stratejilerle:

• Oldukça üretken

• Yaratıcı

• Derin odaklı

bir potansiyele dönüşebilir.

Dopaminhane Akademi olarak bu blog serisinde amacımız; DEHB’yi “düzeltilmesi gereken bir kusur” olarak değil, anlaşıldığında güçlenebilen bir beyin tarzı olarak ele almak.